Badanie andrologiczne: co obejmuje

Androlog to lekarz zajmujący się męską funkcją rozrodczą i seksualną oraz zdrowiem hormonalnym. Zgłaszają się do niego mężczyźni z niepłodnością, obniżonym libido, problemami z erekcją, podejrzeniem niskiego testosteronu, a także po samodzielnym stosowaniu preparatów hormonalnych. Redakcja wyjaśnia, z czego składa się badanie i po co potrzebny jest każdy etap.

Kiedy warto zgłosić się do androloga

Najczęstszym powodem jest niepłodność w parze. Jeśli ciąża nie następuje w ciągu roku regularnego współżycia bez antykoncepcji, badać należy obydwoje partnerów jednocześnie. Czynnik męski, według danych WHO i towarzystw urologicznych, występuje w około połowie przypadków par z niepłodnością, dlatego odkładanie wizyty mężczyzny nie ma sensu.

Druga duża grupa to objawy mogące wskazywać na niedobór androgenów: obniżone libido, rzadsze poranne erekcje, przewlekłe zmęczenie, utrata masy i siły mięśniowej, przyrost tkanki tłuszczowej, obniżenie nastroju. Objawy te są niespecyficzne, dlatego rozpoznanie hipogonadyzmu stawia się dopiero po potwierdzeniu laboratoryjnym.

Do androloga zgłaszają się też pacjenci z zaburzeniami erekcji, zaburzeniami wytrysku, bólem lub powiększeniem w mosznie, ginekomastią, opóźnieniem dojrzewania płciowego. Nagła zmiana wielkości lub konsystencji jądra to powód do pilnej wizyty, ponieważ trzeba wykluczyć nowotwór.

Osobną grupą są mężczyźni, którzy stosowali sterydy anaboliczne lub inne środki hormonalne. Po ich odstawieniu często rozwija się przejściowy, a czasem długotrwały hipogonadyzm i zaburzenia spermatogenezy. Szczera rozmowa z lekarzem o wszystkich stosowanych substancjach jest kluczowa dla prawidłowej interpretacji wyników.

Konsultacja i badanie fizykalne

Badanie zaczyna się od rozmowy. Lekarz ustala dolegliwości, ich czas trwania, przebyte choroby (m.in. świnkę, urazy moszny, operacje przepuklin pachwinowych czy wnętrostwa), choroby przewlekłe, leki, nawyki — palenie, alkohol, ekspozycję na ciepło, tryb treningów i odżywianie. Dla par ważny jest czas prób poczęcia oraz dane z badania partnerki.

Badanie fizykalne obejmuje ocenę budowy ciała, rozmieszczenia tkanki tłuszczowej, owłosienia, obecności ginekomastii. Lekarz mierzy ciśnienie tętnicze, wzrost i masę ciała, obwód talii — wskaźniki te wiążą się ze stanem hormonalnym i metabolizmem.

Następnie przeprowadza się badanie narządów płciowych: ocenia się budowę prącia, położenie ujścia cewki moczowej, wielkość i konsystencję jąder, stan najądrzy i powrózków nasiennych. Objętość jąder mierzy się orchidometrem lub za pomocą USG. Zmniejszone, miękkie jądra mogą wskazywać na zaburzenia spermatogenezy lub zahamowanie gonadotropin.

Obowiązkowym elementem jest poszukiwanie żylaków powrózka nasiennego, czyli poszerzenia żył powrózka. Ocenia się je w pozycji stojącej, m.in. podczas parcia. U mężczyzn starszych lub przy dolegliwościach z oddawaniem moczu lekarz może wykonać badanie prostaty palcem przez odbytnicę.

Badania laboratoryjne

Podstawą diagnostyki hormonalnej jest testosteron całkowity oznaczony rano na czczo. Wytyczne Endocrine Society (2018) zalecają potwierdzanie niskiego wyniku powtórnym oznaczeniem, ponieważ poziom hormonu waha się w ciągu doby i z dnia na dzień. Jedna niska wartość nie jest jeszcze rozpoznaniem.

Jeśli poziom testosteronu jest niski lub granicznie niski, oznacza się LH i FSH. Pozwalają one odróżnić hipogonadyzm pierwotny (problem w jądrach, gonadotropiny wysokie) od wtórnego (problem w podwzgórzu lub przysadce, gonadotropiny niskie lub „prawidłowe” przy niskim testosteronie). Od tego zależy dalsze postępowanie.

W razie wskazań dołącza się inne badania: ferrytynę (wykluczenie hemochromatozy), inhibinę B i AMH jako markery funkcji komórek Sertolego, testy genetyczne — kariotyp (zespół Klinefeltera) i mikrodelecje chromosomu Y przy ciężkich zaburzeniach spermatogenezy.

Dla par planujących dziecko badanie laboratoryjne obejmuje również przesiewowe badania w kierunku zakażeń przenoszonych drogą płciową, zgodnie z lokalnymi protokołami.

Spermogram i diagnostyka instrumentalna

Spermogram to kluczowe badanie w ocenie płodności mężczyzny. Wykonuje się je według standardów Podręcznika WHO do laboratoryjnego badania nasienia (wydanie szóste, 2021). Ocenia się objętość ejakulatu, koncentrację i całkowitą liczbę plemników, ich ruchliwość, morfologię i żywotność.

Ze względu na znaczną zmienność biologiczną jeden „zły” wynik nie jest wyrokiem. Przy odchyleniach badanie zwykle się powtarza. Cykl spermatogenezy trwa około 70–75 dni, dlatego efekt zmian stylu życia lub leczenia ocenia się nie wcześniej niż po 2–3 miesiącach.

USG narządów moszny z badaniem dopplerowskim pozwala ocenić objętość i strukturę jąder, wykryć torbiele, mikrozwapnienia, guzy, potwierdzić żylaki powrózka. Przezodbytnicze USG prostaty zleca się przy podejrzeniu niedrożności przewodów wyprowadzających nasienie (na przykład przy małej objętości ejakulatu) lub przy problemach z prostatą.

Przy zaburzeniach erekcji można stosować kwestionariusze (m.in. Międzynarodowy Wskaźnik Funkcji Erekcyjnej IIEF), badanie dopplerowskie naczyń prącia, ocenę sercowo-naczyniowych czynników ryzyka. Zaburzenia erekcji bywają wczesnym markerem miażdżycy, dlatego lekarz może skierować pacjenta do kardiologa.

Przygotowanie i specyfika dla sportowców

Krew na hormony oddaje się rano, zwykle do godziny 10–11, na czczo, po normalnym śnie. Poprzedniego dnia najlepiej unikać wyczerpującego treningu, alkoholu i znacznego niedoboru snu — wszystko to może przejściowo obniżyć testosteron. Jeśli przyjmujesz biotynę w dużych dawkach, uprzedź laboratorium: może ona zaburzać wyniki niektórych badań immunologicznych.

Dla spermogramu standardem jest wstrzemięźliwość płciowa 2–7 dni. Przez kilka tygodni przed badaniem warto unikać przegrzewania (sauna, gorące kąpiele), a przy ostrej chorobie z wysoką gorączką — przełożyć badanie, ponieważ gorączka przejściowo pogarsza parametry nasienia.

• weź ze sobą listę wszystkich leków, suplementów i preparatów hormonalnych, w tym stosowanych w przeszłości;
• wcześniejsze wyniki badań i spermogramów — do oceny dynamiki;
• dane o trybie treningów, deficycie kalorycznym, zmianach masy ciała;
• w miarę możliwości — wyniki badania partnerki.

Sportowcy z długotrwałym deficytem energetycznym powinni wiedzieć, że przewlekły niedobór energii może obniżać testosteron nawet bez żadnych preparatów. Dlatego „niski testosteron” u wysuszonego sportowca nie zawsze oznacza chorobę — czasem wystarczy przywrócić prawidłowe odżywianie. Prawidłowa interpretacja wymaga pełnego obrazu.

Po stosowaniu androgennych sterydów anabolicznych wyniki badań hormonalnych mogą być zaburzone przez wiele miesięcy. Lekarz ocenia czas od ostatniego przyjęcia, poziom gonadotropin i parametry nasienia, aby zrozumieć, czy oś odbudowuje się samodzielnie. Samoleczenie preparatami „regeneracyjnymi” bez kontroli tylko utrudnia diagnostykę.

Wnioski redakcji

Badanie andrologiczne to nie jeden test, lecz proces następujących po sobie kroków: rozmowa, badanie, hormony, w razie potrzeby spermogram i USG. Każdy etap odpowiada na konkretne pytanie i pomijanie podstawowych kroków na rzecz „rozszerzonych paneli” nie ma sensu.

Rozpoznanie niskiego testosteronu stawia się wyłącznie przy połączeniu objawów i powtórnie potwierdzonych danych laboratoryjnych z oznaczeniem LH i FSH. Samodzielne przepisywanie sobie hormonów „na wyczucie” może maskować przyczynę i pogorszyć płodność.

Sportowcom szczególnie ważne jest właściwe przygotowanie się do badań i otwarte poinformowanie lekarza o trybie treningów, diecie i wszystkich stosowanych preparatach.

Pokrewne tematy na naszym blogu: „Stres a libido”, „Otyłość i estrogen u mężczyzn” oraz „Prostata a trening siłowy”.

Bibliografia

1. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021.
2. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
3. European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health. Arnhem: EAU; актуальна редакція.
4. Rosen RC, Riley A, Wagner G, et al. The international index of erectile function (IIEF): a multidimensional scale for assessment of erectile dysfunction. Urology. 1997;49(6):822–830.
5. Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
6. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Andrology: Male Reproductive Health and Dysfunction. 3rd ed. Berlin: Springer; 2010.